Onderzoek voor en door jongeren: een kwalitatieve procesevaluatie Authors: Karijn Aussems, Margreet Stolper, Christine Dedding Published: 2026 ABSTRACT SamenvattingFondsen hechten steeds meer waarde aan jongerenparticipatie in onderzoek en willen deze ontwikkeling verder stimuleren. Tot op heden zijn onderzoekers voornamelijk gemotiveerd om met jongeren samen te werken bij de uitvoering van onderzoek. Een innovatief ZonMw-programma gaat een stap verder en geeft jongeren de kans om zelf een onderzoeker uit te zoeken en samen subsidie aan te vragen voor een door de jongeren zelf geagendeerd thema. Met een responsieve procesevaluatie onderzochten we welke lessen dit innovatieve programma biedt voor jongeren, onderzoekers, beleidsmakers en fondsen. Jongeren waren in the lead bij dertien onderzoeksprojecten. De onderwerpen varieerden van het doorbreken van taboes tot het versterken van weerbaarheid. De samenwerking is succesvol verlopen, maar wierp praktische en ethische dilemma’s op, zoals hoe jongeren in kwetsbare posities volwaardig kunnen deelnemen naast hun studie, werk, therapie en sociale leven. De kracht van jongerenparticipatie zit niet in perfectie, maar in het samen al doende leren en jongeren écht ruimte geven. Zo wordt participatie meer dan een vinkje – een praktijk die verandering brengt, ook in het verdelen van maatschappelijke onderzoeksgelden. Inleiding Het belang van jongerenparticipatie in onderzoek, zorg en welzijn wordt steeds meer erkend. Onder participatie verstaan wij een betekenisvolle, gelijkwaardige samenwerking tussen (ervaringsdeskundige) jongeren en volwassenen in onderzoek, praktijk en beleid. Participatie gaat over het bevragen van de bestaande machtsrelaties en samen werken aan positieve verandering [1, 2]. Jongeren hebben het recht om gehoord en serieus genomen te worden, en mee te beslissen over kwesties die hun leven raken [3, 4]. Participatie is dus meer dan samen praten. Al begin jaren negentig van de vorige eeuw toonde Alderson aan dat jongeren, en ook jongere kinderen, competent zijn om mee te denken en beslissen over moeilijke onderwerpen [5]. In Nederland is er al een lange traditie van onderzoekers die intensief samenwerken met jongeren in onderzoek [6–11]. Jongerenparticipatie in onderzoek, zo laten zij zien, daagt de conventionele verhoudingen uit – het beter weten van volwassenen – en zorgt ervoor dat voorlichting, interventies en onderzoek beter aansluiten bij de behoeften en leefwereld van jongeren. Ondanks de groeiende erkenning van de waarde van jongerenparticipatie blijft hun aandeel in veel onderzoek nog beperkt [12, 13]. Professionals benadrukken vaak de ‘kwetsbaarheid’, ‘afhankelijkheid’ en ‘moeilijke bereikbaarheid’ van jongeren. Deze denkbeelden belemmeren de toegang tot onderzoek, vooral bij thema’s die volwassenen als gevoelig beschouwen, zoals armoede, seksualiteit en ziekte [12, 14]. Anderzijds brengt de toegenomen roep om participatie het risico van tokenisme en schijnparticipatie met zich mee: ondanks goede intenties zijn de randvoorwaarden en de consequenties onvoldoende doordacht, waardoor kinderen en jongeren betrokken zijn, maar in werkelijkheid weinig invloed kunnen uitoefenen [15]. Daarom pleiten onderzoekers voor betekenisvolle participatie: niet slechts jongeren ‘een stem geven’. Die hebben zij immers al, maar daadwerkelijk ruimte bieden, luisteren naar het perspectief en de behoeften van jongeren, en ervoor zorgen dat dit leidt tot concrete veranderingen in de zorg die zij ontvangen [16, 17]. Onderzoeksinstanties zoals ZonMw eisen steeds vaker dat burgers – onder wie kinderen en jongeren – volwaardig bij onderzoek worden betrokken [18]. ZonMw beschouwt de ervaringskennis van jongeren als waardevol en verwacht dat jongerenparticipatie in onderzoek de bruikbaarheid van de wetenschappelijke resultaten vergroot en bijdraagt aan het verbeteren van het welzijn van jongeren. Het valt op dat jongeren veelal laat bij het onderzoeksproces betrokken worden. Dat blijkt uit het gegeven dat ze zich steeds vaker melden met eigen onderzoeksvoorstellen bij ZonMw en onderzoekers. Daarom initieerde ZonMw in 2023 het subsidieprogramma Onderzoek voor en door jongeren, met als doel om participatief onderzoek voor én door jongeren te stimuleren rond onderwerpen die zij zelf belangrijk vinden, en waarbij ze vanaf de aanvraag tot afronding van het project in the lead zijn [19]. Wat is de meerwaarde van jongeren in the lead in onderzoek? Is hun leidende rol daadwerkelijk gerealiseerd? En welke voorwaarden zijn van belang om dit te laten slagen? Om deze vragen te beantwoorden voerden we een responsieve procesevaluatie uit, waarin we in dialoog met betrokkenen praktijkervaringen en betekenissen verkenden [20, 21]. In dit artikel delen we de belangrijkste inzichten. We beginnen met een introductie van het programma Onderzoek voor en door jongeren, waarna we de vijf belangrijkste leerlessen presenteren. We sluiten af met aanbevelingen voor de onderzoekspraktijk. Programma Onderzoek voor en door jongeren Het doel van het subsidieprogramma Onderzoek voor en door jongeren van ZonMw was participatief onderzoek voor én door jongeren te stimuleren rond onderwerpen met betrekking tot mentale gezondheid die zij zelf belangrijk vinden. De achterliggende visie is dat de ervaringskennis van jongeren een waardevolle kennisbron vormt, en dat onderzoek met een goede aansluiting op hun leefwereld de kans op bruikbare resultaten vergroot [22]. Samen met ervaringsdeskundige jongeren heeft het fonds een uitnodigende oproep gemaakt voor jongeren (tussen 16 en 27 jaar) in de vorm van een film [23]. Jongeren en onderzoekers konden zich via een matchingssite aan elkaar voorstellen met een vlog over wie ze zijn en waar ze onderzoek naar wilden doen. Bij wederzijdse interesse konden ze samen een aanvraag indienen. Hiervoor had het fonds, wederom in samenwerking met jongeren, het aanvraagformulier zo begrijpelijk mogelijk gemaakt. Ook was er een workshop voor extra toelichting en om een start te maken met de aanvraag. Na de workshop konden de onderzoeksteams een aanvraag indienen voor een eenjarig onderzoek met een budget van € 50.000. In totaal zijn er 23 projectaanvragen ingediend, waarvan er dertien zijn gehonoreerd. Na afloop konden projecten aanvullende subsidie aanvragen (€ 7.500) om het gebruik van hun bevindingen in de praktijk, het beleid of een opleiding te stimuleren [24]. Responsieve procesevaluatie Voor een contextgebonden beeld van wat werkt, voor wie en waarom, is gekozen voor een responsieve evaluatie met de betrokkenen van het onderzoeksprogramma Onderzoek voor en door jongeren, de jongeren en de onderzoekers. Kenmerkend voor een responsieve evaluatie is dat wij als onderzoekers met alle betrokkenen een dialoog en reflectie faciliteren om praktijkervaringen en betekenissen te verkennen, in tegenstelling tot traditionele evaluaties, die data verzamelen en resultaten toetsen aan vooraf vastgestelde criteria, los van de betrokkenen in het onderzoek [20, 21]. De auteurs zorgden er als externe responsieve evaluatoren voor dat de evaluatie met de deelnemers plaatsvond in een sfeer van gelijkwaardigheid en reflectie. Het landelijke Leernetwerk Jongerenparticipatie in Onderzoek, waarin jongeren en onderzoekers samen leren over jongerenparticipatie, is als klankbordgroep benut. Voor de responsieve evaluatie zijn verschillende onderzoeksfasen doorlopen (zie fig. 1).Figuur 1Onderzoeksfasen van responsieve procesevaluatie Onderzoeksfasen van responsieve procesevaluatie Verkennende fase Om de context van het programma beter te begrijpen, is een deskresearch uitgevoerd. Dit betrof een analyse van interne documenten van ZonMw (bijvoorbeeld een rapportage van de hoeveelheid ingediende aanvragen), externe documenten van ZonMw (zoals de toekenningsbrief aan de onderzoeksteams) en interviews met de ontwikkelaars van het programma. Tevens werden jongeren en onderzoekers van de gehonoreerde projecten uitgenodigd voor een eerste gezamenlijke werksessie (4 uur) in Utrecht. Deze sessie stond in het teken van kennismaking en uitwisseling van verwachtingen, uitdagingen en vragen over hun onderzoeksprojecten. Verdiepende fase Na de gezamenlijke werksessie is elk onderzoeksteam uitgenodigd om tijdens een interview (van 1 tot 1,5 uur) te reflecteren op hun leerervaringen tijdens de uitvoering van het project. Deze ontmoeting vond online of op de eigen locatie plaats, naar de wens van het onderzoeksteam. Onderzoeksteams van niet-gehonoreerde aanvragen zijn uitgenodigd om te reflecteren op hun ervaring met de aanvraag(procedure). Voor de interviews is een topicguide ontwikkeld om alle relevante thema’s te bespreken, waaronder de kennismaking, subsidieaanvraag, uitvoering van het onderzoek en de waarborging van de ethiek, kwaliteit en validiteit. De interviews zijn met toestemming opgenomen en getranscribeerd ten behoeve van de analyse. In een tweede werksessie (2 uur) zijn de onderzoeksteams van de gehonoreerde projecten uitgenodigd om de eerste onderzoekservaringen, en praktische en morele vragen die in de verschillende onderzoeksteams naar voren zijn gekomen, te delen en inzichten op basis daarvan ter validatie en verdieping met elkaar te bespreken. Gedurende het hele traject stond het onderzoekers en jongeren vrij om een-op-een contact op te nemen om praktische en morele vragen te delen met de responsieve evaluatoren. Viering van de opbrengsten In een feestelijke slotsessie (4 uur) deelden de onderzoeksteams hun opbrengsten met elkaar en met professionals, beleidsmakers en onderzoeksinstanties uit het veld. Deze waren uitgenodigd om kennis te nemen van de opgedane lessen, zowel ten aanzien van de inhoud van de projecten als wat betreft de participatieve samenwerking. Met alle aanwezigen zijn de belangrijkste lessen en toekomstwensen voortkomend uit de evaluatie bediscussieerd en aangescherpt. Inductieve analyse Bij de responsieve evaluatie maakten we gebruik van inductieve analyse om recht te doen aan de ervaringen van de deelnemers en dat wat daarin voor hen van waarde is [25]. Tijdens deze fasen zijn aantekeningen gemaakt om het groeiende bewustzijn vast te leggen, inclusief de verbanden tussen opkomende thema’s en codes, waarmee de thema’s verder gedefinieerd en onderbouwd werden. Ethische overwegingen Het project is als niet-WMO-plichtig onderzoek goedgekeurd door de METC van Amsterdam UMC (METC-nummer 2023.0534). Voor de start van de uitvoering ontvingen de deelnemers via ZonMw een informatie- en toestemmingsbrief. Bij toestemming deelde het fonds de contactgegevens met de onderzoekers. Resultaten Twaalf van de dertien gehonoreerde projecten hebben deelgenomen aan de evaluatie: vijftien jongeren (gemiddelde leeftijd 22,6 jaar) en twaalf onderzoekers. Met tien van de dertien teams is een interview gehouden. Drie teams zagen hiervan af, wegens werkdruk of ziekte. Twee van de onderzoeksteams met een niet-gehonoreerd voorstel hebben in een interview hun ervaringen met het aanvraagproces gedeeld. Ook heeft een jongere haar ervaringen gedeeld over het mislopen van een geschikte match voor haar onderzoekswens. Tabel 1 biedt een deelnameoverzicht per onderzoeksactiviteit.Tabel 1Overzicht van onderzoeksactiviteiten met participanten per faseactiviteitdatumdeelnemende jongerendeelnemende volwassen onderzoekersinterviews met ontwikkelaars van het subsidieprogramma (online)juli–september 2023n = 2n = 3 (2 medewerkers van het subsidieprogramma, 1 externe onderzoeker)eerste werksessie (fysiek)september 2023n = 14n = 12interview gehonoreerde projecten (online)(onderzoeksteams: n = 10)januari–april 2024n = 15n = 12gesprek met deelnemer zonder matchfebruari 2023n = 1–tweede werksessie (online)maart 2024n = 8n = 5interview niet-gehonoreerde projecten (online) (n = 2)mei–april 2024n = 1n = 2 (1 was ook betrokken bij ontwikkeling subsidieprogramma)slotsessie (fysiek)oktober 2024n = 10n = 5ervaringsdeskundige jongeren die niet bij project betrokken waren: n = 2professionals van andere organisaties: n = 18klankbordgroep Leernetwerk Jongerenparticipatie in onderzoekoktober 2023–november 2024n = 12n = 10 Tabel 1Overzicht van onderzoeksactiviteiten met participanten per faseactiviteitdatumdeelnemende jongerendeelnemende volwassen onderzoekersinterviews met ontwikkelaars van het subsidieprogramma (online)juli–september 2023n = 2n = 3 (2 medewerkers van het subsidieprogramma, 1 externe onderzoeker)eerste werksessie (fysiek)september 2023n = 14n = 12interview gehonoreerde projecten (online)(onderzoeksteams: n = 10)januari–april 2024n = 15n = 12gesprek met deelnemer zonder matchfebruari 2023n = 1–tweede werksessie (online)maart 2024n = 8n = 5interview niet-gehonoreerde projecten (online) (n = 2)mei–april 2024n = 1n = 2 (1 was ook betrokken bij ontwikkeling subsidieprogramma)slotsessie (fysiek)oktober 2024n = 10n = 5ervaringsdeskundige jongeren die niet bij project betrokken waren: n = 2professionals van andere organisaties: n = 18klankbordgroep Leernetwerk Jongerenparticipatie in onderzoekoktober 2023–november 2024n = 12n = 10 Overzicht van onderzoeksactiviteiten met participanten per fase interview gehonoreerde projecten (online) (onderzoeksteams: n = 10) De meerwaarde en voorwaarden van Onderzoek voor en door jongeren Op basis van de analyse zijn vijf kernthema’s geïdentificeerd die gerelateerd zijn aan de meerwaarde en benodigde randvoorwaarden van het programma: het bereiken van de beoogde doelgroep, inhoudelijke thema’s en doelen, de mate waarin jongeren in the lead waren, het belang van ondersteuning en waardering van de inzet van de jongeren. De vijf kernthema’s worden hieronder beschreven. Wie zijn bereikt? Negenenveertig jongeren hebben op de uitnodiging van ZonMw gereageerd om een onderzoeksvoorstel met een vlog te pitchen. Niet alle jongeren konden direct voldoen aan de criteria van ZonMw, zoals de leeftijd tussen zestien en 27 jaar, maar enkelen waren creatief in het vinden van wegen om alsnog mee te kunnen doen. Zo waren er jongeren boven de leeftijdsgrens van 27 jaar die jongere jongeren uitnodigden om samen een aanvraag in te dienen. Een jongere die geen match had gevonden met een onderzoeker tijdens de matchmakingdag zocht met succes zelfstandig alsnog een onderzoeker. Uiteindelijk hebben 23 onderzoeksteams een subsidieaanvraag ingediend, waarvan er dertien zijn gehonoreerd. Hoewel jongeren met een vwo-, hbo- of universitaire achtergrond in de meerderheid waren, participeerden in drie van de tien geïnterviewde teams jongeren met een (v)mbo-opleiding. In drie van de onderzoeksteams waren jongeren met een migratieachtergrond in the lead. Op één na hadden alle jongeren van de geïnterviewde onderzoeksteams ervaringskennis met het gekozen onderzoeksthema, variërend van leven met een psychosociale assistentiehond tot opgroeien met ouders met psychische problemen of verslaving. De diversiteit wat betreft gender was beperkter, zowel onder de jongeren als onderzoekers waren vrouwen oververtegenwoordigd. Jongeren van gehonoreerde projecten konden zich verbaal goed uitdrukken en beschikten over een sterk netwerk. Ze hebben geen probleem om hun visie voor het voetlicht te brengen. Een jongere zonder match bij de matchmakingdag merkte op: ‘Jongeren met een match konden ook wat beter beschrijven van, dat is het probleem, dit is het doel van het onderzoek, en dit wil ik oplossen.’ Dit is deels te verklaren doordat sommige jongeren al langer met hun thema bezig zijn, bijvoorbeeld als ervaringsdeskundige of als adviseur in de zorg. Ze hebben in de loop der jaren hun netwerk opgebouwd en zijn bijvoorbeeld via een docent of een senior onderzoeker uit hun netwerk gewezen op de subsidieronde. Een onderzoeksteam herkende de voorsprong die een sterk netwerk geeft: ‘De samenwerking [was] voor een hele grote groep al beklonken. Dus voor de matchmakingdag waren er al contacten geweest.’ Een jongere die deze voorsprong niet had, begreep niet dat anderen het belang van haar onderzoeksvoorstel niet inzagen en ze geen match had gevonden met een onderzoeker. Jongeren zien het als belangrijke voorwaarde dat er gelijke kansen zijn door deelname nog laagdrempeliger te maken en competitie te voorkomen. Twee onderzoekers droegen hieraan bij door jongeren te koppelen die zich onafhankelijk van elkaar hadden aangemeld, waarna ze samen als team doorgingen. Onderzoekers benadrukten dat jongeren nazorg nodig hebben – als ze geen match hebben of hun aanvraag niet wordt gehonoreerd – om gevoelens van afwijzing te voorkomen en tips mee te geven voor nieuwe kansen. De aanvragende onderzoekers en het fonds namen deze rol op zich wanneer de jongeren hierom vroegen. Nazorg is met name van meerwaarde voor jongeren die veel werk hadden verzet en soms al veel teleurstelling en afwijzing in hun leven hebben meegemaakt. Gekozen thema’s en doelen De gekozen onderzoeksthema’s waren, zoals voorgeschreven, gericht op het verbeteren van de mentale gezondheid, en sloten – op één project na – aan bij de ervaringskennis van de aanvragende jongeren (zie tab. 2). Jongeren zonder match of honorering interpreteerden het uitblijven hiervan veelal als een afwijzing van hun onderwerp. Zo veronderstelde een jongere dat haar thema (de behandeling van een psychische stoornis) te risicovol werd bevonden, terwijl een andere jongere aannam dat haar thema onvoldoende urgent was: ‘[Studentenwelzijn en paniek] was denk ik niet waar zij subsidie aan gingen geven puur, omdat er gewoon ergere dingen waren.’ Onderzoekers maakten echter andere afwegingen: zij kozen vooral om samen te werken met jongeren van wie de onderzoeksvraag aansloot bij de projectcriteria van het subsidieprogramma en de eigen onderzoekslijn of interesse. Deze ervaring laat zien hoe belangrijk het is dat de startfase, inclusief de matching en aanvraagprocedure, afgestemd wordt op de behoeften van jongeren voor wie dit onderzoekstraject nieuw is.Tabel 2Onderzoeksthema’s en doelen van de gehonoreerde projectaanvragenonderzoeksthemaonderzoeksdoel 1vluchtelingen en sportkennisdoel: het verkrijgen van inzicht in bevorderende en belemmerende factoren volgens stakeholders om jongeren in asielzoekerscentra te laten deelnemen aan sportactiviteiten van Nederlandse sportclubsveranderdoel: producten ontwikkelen die ertoe kunnen bijdragen dat jongeren daadwerkelijk meer gaan deelnemen aan sportactiviteiten 2lotgenotencontact voor jongeren met een traumatische achtergrondkennisdoel: meer zicht krijgen op de behoeften bij jongeren aan lotgenotencontactveranderdoel: de wijze waarop lotgenotencontact kan bijdragen aan een beter welzijn van jongeren met een traumatische achtergrond 3mentale gezondheid onder jongeren in Rotterdam-Westkennisdoel: meer weten over 1) wat er speelt bij jongeren in Rotterdam-West op het gebied van mentale gezondheid, 2) hoe jongeren samen kunnen bijdragen aan het versterken van de mentale weerbaarheid van jongeren in de wijk, 3) hoe je samen beleid, politiek, opleiding en organisaties kunt informeren en bewegen tot verandering, 4) hoe je Participatief Actieonderzoek, creatieve middelen en community building voor dit doel kunt inzettenveranderdoel: een levendige community in de wijk, waar jongeren (met wijkprofessionals) elkaar ondersteunen in hun mentale weerbaarheid 4MDMA-therapie voor jongeren met PTSSbepalen hoe [informatie over MDMA-therapie] eruit zou moeten zien en in het verlengde daarvan een concreet hulpmiddel voor informatieoverdracht ontwikkelen 5KOPP-/KOV-leerlingen, bewustwording, support op school1. vaststellen hoe KOPP-/KOV-jongeren (12–18 jaar) op een veilige manier in beeld kunnen komen binnen de schoolcontext (bij ervaringsdeskundige medeleerlingen, bij docenten) als ze dat willen2. bepalen welk product of welke aanpak nodig is om rond de KOPP-/KOV-doelgroep op school bewustwording te creëren, zodat er een betere verbinding ontstaat tussen bestaande werkprocessen op school en bestaande interventies in de zorg 6smartphonegebruik onder universiteitsstudenten1. microniveau: deelnemende studenten krijgen tools die ze kunnen gebruiken om smartphonegebruik bewust te managen en zo een gelukkiger leven te leiden met én zonder smartphone2. mesoniveau: uitkomsten dragen bij aan geluk van andere eerstejaarsstudenten en misschien ook aan dat van studenten van andere leerjaren, universiteiten of soorten opleidingen3. macroniveau: het kan voor alle jongeren makkelijker worden om over hun (zorgen over) mobiele schermtijd te praten en zo tot minder kosten leiden voor verslavingszorg en studie-uitval, en uiteindelijk meer goed opgeleide beroepskrachten 7jongeren die laagdrempelige hulp nodig hebben om mentale problemen te voorkomeneen peer-mentorprogramma implementeren en de impact hiervan op de mentale gezondheid van landelijke jongeren (16–27 jaar) beoordelenHet programma streeft ernaar om te zorgen dat de mentees minder mentale klachten ervaren. Dit kan gemeten worden door een gemiddelde afname van 35% op de Dutch Beck Depression Inventory 8existentiële eenzaamheid onder studentenkennisdoel: 1) meer inzicht genereren in existentiële eenzaamheid bij jongvolwassenen, 2) nieuwe kennis genereren over wat werkt bij jongvolwassenen met existentiële eenzaamheid. Wat zijn werkzame factoren die de ervaringen van existentiële eenzaamheid doen verlichten?veranderdoel: 3) impact maken op de mentale gezondheid van deelnemende en toekomstige studenten door middel van begeleiding in zingeving 9psychosociale assistentiehonden voor jongeren met langdurige behandeling in de jeugdhulpkennisdoel: het proces van het krijgen van een psychosociale assistentiehond goed in kaart brengen. Voor welke jongeren en wanneer kan de inzet van een psychosociale assistentiehond helpen het leven weer dragelijker te maken, volgens de jongeren zelf en volgens jeugdhulp-professionals?veranderdoel: samen willen we bereiken dat jongeren voor wie gangbare behandelmogelijkheden onvoldoende perspectief bieden een duidelijke en eerlijke weg kunnen bewandelen in het proces rond het aanschaffen (en eventueel zelf trainen) van een assistentiehond10relatievaardigheden onder studenten (mbo, hbo, wo) voor het bespreekbaar maken van mentale gezondheidkennisdoel: 1) kennis opdoen over de huidige status van relatievaardigheden onder studenten en hoe deze actief verbeterd kunnen worden en kunnen bijdragen aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid, 2) inzicht krijgen in de evidence informed-interventies op het gebied van mentale gezondheid en welke wensen en ideeën studenten zelf hebben over werkzame elementenveranderdoel: het verminderen van het taboe op mentale gezondheid en het bevorderen van mentale gezondheid van studenten11Studenten Welzijnswijzerkennis verzamelen over de manier waarop studentverenigingen kunnen bijdragen aan de mentale gezondheid van hun leden. Met de Studenten Welzijnswijzer willen wij studentverenigingen een helpende hand bieden in het organiseren van preventieve en curatieve maatregelen voor het mentale welzijn van hun leden12Gesprekken die Levens Redden: workshops over suïcidepreventie voor studentenmeer inzicht krijgen in de specifieke hindernissen die studenten ervaren bij het aangaan van gesprekken over suïcide, om op basis hiervan initiatieven te ontwikkelen die de drempel verlagen om deze gesprekken te voeren en het heersende stigma rond suïcide verminderen13de mentale gezondheid van hoogbegaafde (HB) jongeren: wat kunnen ze zelf doen?inzicht krijgen in hoe HB-jongeren (16–22 jaar) hun mentale gezondheid ervaren en hoe ze hun mentaal welbevinden kunnen versterken. Dit onderzoeksproject resulteert in concrete adviezen voor HB-jongeren om zelf mee aan de slag te gaan, zodat ze hun mentaal welbevinden kunnen vergroten en (langdurige) neerslachtige gevoelens en depressieve klachten kunnen beperken dan wel voorkomen Tabel 2Onderzoeksthema’s en doelen van de gehonoreerde projectaanvragenonderzoeksthemaonderzoeksdoel 1vluchtelingen en sportkennisdoel: het verkrijgen van inzicht in bevorderende en belemmerende factoren volgens stakeholders om jongeren in asielzoekerscentra te laten deelnemen aan sportactiviteiten van Nederlandse sportclubsveranderdoel: producten ontwikkelen die ertoe kunnen bijdragen dat jongeren daadwerkelijk meer gaan deelnemen aan sportactiviteiten 2lotgenotencontact voor jongeren met een traumatische achtergrondkennisdoel: meer zicht krijgen op de behoeften bij jongeren aan lotgenotencontactveranderdoel: de wijze waarop lotgenotencontact kan bijdragen aan een beter welzijn van jongeren met een traumatische achtergrond 3mentale gezondheid onder jongeren in Rotterdam-Westkennisdoel: meer weten over 1) wat er speelt bij jongeren in Rotterdam-West op het gebied van mentale gezondheid, 2) hoe jongeren samen kunnen bijdragen aan het versterken van de mentale weerbaarheid van jongeren in de wijk, 3) hoe je samen beleid, politiek, opleiding en organisaties kunt informeren en bewegen tot verandering, 4) hoe je Participatief Actieonderzoek, creatieve middelen en community building voor dit doel kunt inzettenveranderdoel: een levendige community in de wijk, waar jongeren (met wijkprofessionals) elkaar ondersteunen in hun mentale weerbaarheid 4MDMA-therapie voor jongeren met PTSSbepalen hoe [informatie over MDMA-therapie] eruit zou moeten zien en in het verlengde daarvan een concreet hulpmiddel voor informatieoverdracht ontwikkelen 5KOPP-/KOV-leerlingen, bewustwording, support op school1. vaststellen hoe KOPP-/KOV-jongeren (12–18 jaar) op een veilige manier in beeld kunnen komen binnen de schoolcontext (bij ervaringsdeskundige medeleerlingen, bij docenten) als ze dat willen2. bepalen welk product of welke aanpak nodig is om rond de KOPP-/KOV-doelgroep op school bewustwording te creëren, zodat er een betere verbinding ontstaat tussen bestaande werkprocessen op school en bestaande interventies in de zorg 6smartphonegebruik onder universiteitsstudenten1. microniveau: deelnemende studenten krijgen tools die ze kunnen gebruiken om smartphonegebruik bewust te managen en zo een gelukkiger leven te leiden met én zonder smartphone2. mesoniveau: uitkomsten dragen bij aan geluk van andere eerstejaarsstudenten en misschien ook aan dat van studenten van andere leerjaren, universiteiten of soorten opleidingen3. macroniveau: het kan voor alle jongeren makkelijker worden om over hun (zorgen over) mobiele schermtijd te praten en zo tot minder kosten leiden voor verslavingszorg en studie-uitval, en uiteindelijk meer goed opgeleide beroepskrachten 7jongeren die laagdrempelige hulp nodig hebben om mentale problemen te voorkomeneen peer-mentorprogramma implementeren en de impact hiervan op de mentale gezondheid van landelijke jongeren (16–27 jaar) beoordelenHet programma streeft ernaar om te zorgen dat de mentees minder mentale klachten ervaren. Dit kan gemeten worden door een gemiddelde afname van 35% op de Dutch Beck Depression Inventory 8existentiële eenzaamheid onder studentenkennisdoel: 1) meer inzicht genereren in existentiële eenzaamheid bij jongvolwassenen, 2) nieuwe kennis genereren over wat werkt bij jongvolwassenen met existentiële eenzaamheid. Wat zijn werkzame factoren die de ervaringen van existentiële eenzaamheid doen verlichten?veranderdoel: 3) impact maken op de mentale gezondheid van deelnemende en toekomstige studenten door middel van begeleiding in zingeving 9psychosociale assistentiehonden voor jongeren met langdurige behandeling in de jeugdhulpkennisdoel: het proces van het krijgen van een psychosociale assistentiehond goed in kaart brengen. Voor welke jongeren en wanneer kan de inzet van een psychosociale assistentiehond helpen het leven weer dragelijker te maken, volgens de jongeren zelf en volgens jeugdhulp-professionals?veranderdoel: samen willen we bereiken dat jongeren voor wie gangbare behandelmogelijkheden onvoldoende perspectief bieden een duidelijke en eerlijke weg kunnen bewandelen in het proces rond het aanschaffen (en eventueel zelf trainen) van een assistentiehond10relatievaardigheden onder studenten (mbo, hbo, wo) voor het bespreekbaar maken van mentale gezondheidkennisdoel: 1) kennis opdoen over de huidige status van relatievaardigheden onder studenten en hoe deze actief verbeterd kunnen worden en kunnen bijdragen aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid, 2) inzicht krijgen in de evidence informed-interventies op het gebied van mentale gezondheid en welke wensen en ideeën studenten zelf hebben over werkzame elementenveranderdoel: het verminderen van het taboe op mentale gezondheid en het bevorderen van mentale gezondheid van studenten11Studenten Welzijnswijzerkennis verzamelen over de manier waarop studentverenigingen kunnen bijdragen aan de mentale gezondheid van hun leden. Met de Studenten Welzijnswijzer willen wij studentverenigingen een helpende hand bieden in het organiseren van preventieve en curatieve maatregelen voor het mentale welzijn van hun leden12Gesprekken die Levens Redden: workshops over suïcidepreventie voor studentenmeer inzicht krijgen in de specifieke hindernissen die studenten ervaren bij het aangaan van gesprekken over suïcide, om op basis hiervan initiatieven te ontwikkelen die de drempel verlagen om deze gesprekken te voeren en het heersende stigma rond suïcide verminderen13de mentale gezondheid van hoogbegaafde (HB) jongeren: wat kunnen ze zelf doen?inzicht krijgen in hoe HB-jongeren (16–22 jaar) hun mentale gezondheid ervaren en hoe ze hun mentaal welbevinden kunnen versterken. Dit onderzoeksproject resulteert in concrete adviezen voor HB-jongeren om zelf mee aan de slag te gaan, zodat ze hun mentaal welbevinden kunnen vergroten en (langdurige) neerslachtige gevoelens en depressieve klachten kunnen beperken dan wel voorkomen Onderzoeksthema’s en doelen van de gehonoreerde projectaanvragen kennisdoel: het verkrijgen van inzicht in bevorderende en belemmerende factoren volgens stakeholders om jongeren in asielzoekerscentra te laten deelnemen aan sportactiviteiten van Nederlandse sportclubs veranderdoel: producten ontwikkelen die ertoe kunnen bijdragen dat jongeren daadwerkelijk meer gaan deelnemen aan sportactiviteiten kennisdoel: meer zicht krijgen op de behoeften bij jongeren aan lotgenotencontact veranderdoel: de wijze waarop lotgenotencontact kan bijdragen aan een beter welzijn van jongeren met een traumatische achtergrond kennisdoel: meer weten over 1) wat er speelt bij jongeren in Rotterdam-West op het gebied van mentale gezondheid, 2) hoe jongeren samen kunnen bijdragen aan het versterken van de mentale weerbaarheid van jongeren in de wijk, 3) hoe je samen beleid, politiek, opleiding en organisaties kunt informeren en bewegen tot verandering, 4) hoe je Participatief Actieonderzoek, creatieve middelen en community building voor dit doel kunt inzetten veranderdoel: een levendige community in de wijk, waar jongeren (met wijkprofessionals) elkaar ondersteunen in hun mentale weerbaarheid 1. vaststellen hoe KOPP-/KOV-jongeren (12–18 jaar) op een veilige manier in beeld kunnen komen binnen de schoolcontext (bij ervaringsdeskundige medeleerlingen, bij docenten) als ze dat willen 2. bepalen welk product of welke aanpak nodig is om rond de KOPP-/KOV-doelgroep op school bewustwording te creëren, zodat er een betere verbinding ontstaat tussen bestaande werkprocessen op school en bestaande interventies in de zorg 1. microniveau: deelnemende studenten krijgen tools die ze kunnen gebruiken om smartphonegebruik bewust te managen en zo een gelukkiger leven te leiden met én zonder smartphone 2. mesoniveau: uitkomsten dragen bij aan geluk van andere eerstejaarsstudenten en misschien ook aan dat van studenten van andere leerjaren, universiteiten of soorten opleidingen 3. macroniveau: het kan voor alle jongeren makkelijker worden om over hun (zorgen over) mobiele schermtijd te praten en zo tot minder kosten leiden voor verslavingszorg en studie-uitval, en uiteindelijk meer goed opgeleide beroepskrachten een peer-mentorprogramma implementeren en de impact hiervan op de mentale gezondheid van landelijke jongeren (16–27 jaar) beoordelen Het programma streeft ernaar om te zorgen dat de mentees minder mentale klachten ervaren. Dit kan gemeten worden door een gemiddelde afname van 35% op de Dutch Beck Depression Inventory kennisdoel: 1) meer inzicht genereren in existentiële eenzaamheid bij jongvolwassenen, 2) nieuwe kennis genereren over wat werkt bij jongvolwassenen met existentiële eenzaamheid. Wat zijn werkzame factoren die de ervaringen van existentiële eenzaamheid doen verlichten? veranderdoel: 3) impact maken op de mentale gezondheid van deelnemende en toekomstige studenten door middel van begeleiding in zingeving kennisdoel: het proces van het krijgen van een psychosociale assistentiehond goed in kaart brengen. Voor welke jongeren en wanneer kan de inzet van een psychosociale assistentiehond helpen het leven weer dragelijker te maken, volgens de jongeren zelf en volgens jeugdhulp-professionals? veranderdoel: samen willen we bereiken dat jongeren voor wie gangbare behandelmogelijkheden onvoldoende perspectief bieden een duidelijke en eerlijke weg kunnen bewandelen in het proces rond het aanschaffen (en eventueel zelf trainen) van een assistentiehond kennisdoel: 1) kennis opdoen over de huidige status van relatievaardigheden onder studenten en hoe deze actief verbeterd kunnen worden en kunnen bijdragen aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid, 2) inzicht krijgen in de evidence informed-interventies op het gebied van mentale gezondheid en welke wensen en ideeën studenten zelf hebben over werkzame elementen veranderdoel: het verminderen van het taboe op mentale gezondheid en het bevorderen van mentale gezondheid van studenten Wat betreft de doelen van een onderzoeksthema hadden de medewerkers van het subsidieprogramma vooral participatieve verandertrajecten verwacht. Vijf van de tien geïnterviewde teams kozen voor een mixed-methods-onderzoek, gericht op kennis vergaren. ‘De aanname dat jongeren alleen enthousiast worden van een veranderdoel, was misschien naïef’, merkte een medewerker op. Bij reflectie op de meerwaarde van hun project spraken jongeren echter wel voornamelijk over hun veranderdoel. Een veelgehoord argument was: ‘Voor mij te laat, maar dit kan anderen helpen.’ Voor onderzoekers was de meerwaarde vooral dat ze jongeren konden ondersteunen om in the lead te zijn om zo écht verandering te kunnen brengen: ‘Wij geloven niet in het ontwikkelen van de oplossingen van bovenaf zonder de stem van de jongeren te horen.’ Reflecterend op de voorwaarden voor een geslaagd project, spraken vooral onderzoeksteams met een kwalitatieve benadering over het belang van veiligheid, plezier én verandering. Ze zochten mogelijkheden om binnen traditionele onderzoeksnormen en -routines ruimte te creëren voor de inbreng van jongeren. Een onderzoeker benadrukte dat hier overtuigingskracht voor nodig was:‘Op het moment dat we door de buitenwereld werden afgedaan als “Dit is niet wetenschappelijk, dit is niet de manier waarop jullie onderzoek mogen doen”, dan konden wij zeggen: “Dit is een eis van de call, dat moet juist met de jongeren.” Dus [het onderzoeksprogramma] heeft in die zin een superstimulans gegeven.’ ‘Op het moment dat we door de buitenwereld werden afgedaan als “Dit is niet wetenschappelijk, dit is niet de manier waarop jullie onderzoek mogen doen”, dan konden wij zeggen: “Dit is een eis van de call, dat moet juist met de jongeren.” Dus [het onderzoeksprogramma] heeft in die zin een superstimulans gegeven.’ Volgens een van de jongeren bood het project de kans voor jongeren om zelf een verandering te realiseren: ‘Als jongere ben je natuurlijk nog zo activistisch en dan wil je ook dingen bereiken en een bijdrage leveren, en dat maakt het project wel mogelijk, dus dat is heel leuk.’ Kortom, de oproep heeft geleid tot een rijke variatie aan onderzoeksthema’s die de betrokken jongeren geagendeerd hebben, met zowel kennis- als veranderdoelen. Een bijzondere kans, juist voor jongeren die vaak hard moeten werken om anderen te overtuigen van hun ideeën en niet altijd gehoord zijn. Jongeren in the lead; hoe is de samenwerking verlopen? De opvattingen over de betekenis en voorwaarden voor de concretisering van ‘jongeren in the lead’ verschilden per projectteam. Onderzoekers balanceerden tussen het samenwerken, begeleiden en loslaten van de jongeren. Enkele teams kozen bewust voor een evenredige inbreng van jongeren en de onderzoeker: ‘We zijn twee gelijkwaardige partijen die samenwerken aan een onderzoek … Het plan komt bij de jongeren vandaan … Samen hebben we het hele proces uitgedacht, wat, wanneer, en hoe gaan we dat doen.’ Anderzijds waren er ook onderzoekers die de jongeren meer begeleidden om zelfstandig te werken: ‘Ik denk dat juist dát de kracht van ons onderzoek was: dat wij als “jongeren” de kans kregen om écht zelf onderzoek te doen, en dat we, wanneer nodig, hulp, advies of sturing kregen van de “onderzoekers”.’ Geregeld spraken de onderzoeksteams over de vervaagde scheidslijn tussen de onderzoekers en jongeren, zoals een jonge onderzoeker aangeeft: ‘Het idee moest vanuit de jongeren komen, maar we zijn gelukkig allebei jongeren.’ Een jongere vult aan: ‘Ik zie mezelf nog wel als een jongere, met name omdat ik nu heel erg vanuit mijn eigen ervaring ook eigenlijk soort van mag spreken, [maar] ik ben ook een onderzoeker tegelijkertijd.’ Bij de projectafronding concludeerde een jongere dat onderscheid maken tussen onderzoeker en jongere overbodig was – ze waren immers zelf ook onderzoeker geworden. Jongeren kaartten veelal aan dat flexibiliteit en begrip van de onderzoeker een voorwaarde was om in the lead te (kunnen) zijn: ‘Ik wilde die flexibiliteit hebben dat ik gewoon de ene week er tien uur aan kon besteden en een week later twee uur.’ Ziekte en volle agenda’s als gevolg van werk, studie of therapie vormden veelal een uitdaging, zoals twee jongeren illustreerden: ‘Ik werk in een ziekenhuis, ik heb een fulltimestudie … dus het is heel veel puzzelen’ en: ‘Toen werd ik ook nog een keer ziek, waardoor je toch weer een maand verder bent.’ Jongeren konden makkelijker in the lead zijn als onderzoekers ook in staat waren buiten kantoortijden met jongeren te werken. Wanneer jongeren bij de projectuitvoering alsnog in tijdsnood kwamen, sprong de onderzoeker vaak extra bij, of vroegen ze projectverlenging aan. Begrip en bereidheid van het fonds tot verlenging boden ruimte en verlichtten de onrust in onderzoeksteams over het halen van de projectcriteria, en gaven jongeren meer ruimte om zelf in the lead te blijven. De onderzoeksteams waren veelal van mening dat gelijkwaardig samenwerken niet betekent dat je altijd alles samen moet doen, maar dat ieder bijdraagt vanuit eigen kennis en vaardigheden. De mate waarin jongeren in the lead kunnen zijn, zo reflecteerden zij, hangt samen met hoe flexibel onderzoekers en fondsen zijn in de planning en uitvoer. Het belang van ondersteuning De onderzoeksteams die nog niet bekend waren met participatief onderzoek spraken veelal waardering uit voor de gezamenlijke reflectiesessies, waarin ruimte was voor het bespreken van praktische en morele vragen over de samenwerking. Sommige teams twijfelden over het belang van deze sessies, gezien hun eigen ervaring en expertise, en wilden in eerste instantie liever alleen ondersteuning op oproep. Toch konden ook zij na afloop de reflectiesessies waarderen:Het was ook wel weer fijn om eventjes te sparren met andere groepjes. Zo van, waar lopen jullie nu al tegenaan of hoe hebben jullie dit opgelost? … Hoe fijn als je elkaar ook een beetje kan ondersteunen (jongere). Het was ook wel weer fijn om eventjes te sparren met andere groepjes. Zo van, waar lopen jullie nu al tegenaan of hoe hebben jullie dit opgelost? … Hoe fijn als je elkaar ook een beetje kan ondersteunen (jongere). Tijdens de eerste reflectiesessie deelden de jongeren hun twijfels over hoe ze voldoende participanten (jongeren) konden bereiken voor hun onderzoek. Dat bracht een uitwisseling van ideeën op gang, zoals uitnodigingen in begrijpelijke taal schrijven en duidelijk maken wat deelname voor jongeren kan opleveren. Veel onderzoeksteams twijfelden over wat het op de langere termijn oplevert voor de participanten in hun onderzoek: ‘Losse projectjes van een jaar en wat gebeurt er daarna? … We willen eigenlijk écht iets veranderen … Hoe kunnen we dit nuttig laten zijn?’ Omdat de onderzoeksteams niet gelijk opliepen in de uitvoering van hun project en het onderzoek, verschilden de praktische en morele vragen die speelden, en was het belangrijk dat de procesevaluatoren flexibel waren in hun beschikbaarheid, zodat ze de nodige ondersteuning op het juiste moment konden aanbieden. Terwijl het ene team na een half jaar nog worstelde met de ethische toetsing en de vraag hoe ze hun project ondanks een late start op tijd konden afronden, reflecteerde een ander team intussen op morele vragen als: welke verantwoordelijkheid hebben wij voor jongeren die tijdens bijeenkomsten persoonlijke problemen delen? Wat te doen als jongeren vertrouwelijke steun willen van buiten het onderzoeksteam? Een van de jongeren nam contact op met de facilitators van de responsieve evaluatie nadat een toegezegde contractverlenging was afgeblazen: ‘Waar ik specifiek nu tegenaan loop is dat het mij nu niet lukt om voor mezelf op te komen als jongere.’ Het was voor haar belangrijk om juist op dat moment te kunnen sparren met een onafhankelijk persoon buiten haar onderzoeksteam en dat zag ze als een meerwaarde. Vergoeding van de jongeren Veel onderzoeksteams liepen tegen uitdagingen aan rond de waardering van jongeren. Ze hadden vragen over mogelijkheden om de inzet van jongeren te vergoeden, rekening houdend met de gegeven kaders van het subsidieprogramma, de uitvoerende instanties en de wettelijke regels. Terwijl een financiële vergoeding sommige jongeren extra motiveerde om deel te nemen, was dit niet altijd mogelijk.‘Beoordelaars van de aanvraag zeiden dat er erg weinig geld is gerekend voor de jongeren. Dat kon gewoon niet anders want je zit ook gewoon met uitkeringen … Je mag maar een maximum vrijwilligersvergoeding’ (jongere). ‘Beoordelaars van de aanvraag zeiden dat er erg weinig geld is gerekend voor de jongeren. Dat kon gewoon niet anders want je zit ook gewoon met uitkeringen … Je mag maar een maximum vrijwilligersvergoeding’ (jongere). Uiteindelijk kozen onderzoeksteams voor verschillende vormen van waardering, waaronder tijdelijk dienstverband, uitbetaling als ZZP’er en vrijwilligersvergoeding. De onderzoeksteams keken vooral welke opties het beste aansloten bij de wensen van de jongeren zelf. Bij één project kozen de jongeren ervoor om geen vergoeding te ontvangen om te voorkomen dat er administratieve problemen ontstonden rond hun uitkering wanneer betaling zou plaatsvinden. In sommige onderzoeksteams ontstond er onrust over de ervaren tijdnood. De programmamanager van het fonds kon ze geruststellen dat een projectverlenging mogelijk was en dat de projectuitgaven, inclusief vergoeding voor de jongeren, over een langere periode verspreid konden worden. Dit was een belangrijke voorwaarde voor afronding van de onderzoeksprojecten, gezien de uitdagingen bij deze innovatieve samenwerking tussen jongeren en onderzoekers, en het verlangen van jongeren om met hun onderzoek echt iets te kunnen veranderen. Beschouwing De evaluatie laat zien dat jongeren in the lead kunnen zijn bij het aanvragen en uitvoeren van onderzoek, mits daar de juiste randvoorwaarden voor worden gecreëerd, en onderzoekers en jongeren gelijkwaardig samen werken. De onderzoeksprojecten hebben waardevolle inzichten opgeleverd voor door jongeren geagendeerde thema’s. Het doel van het subsidieprogramma Onderzoek voor en door jongeren is dus behaald. Ervaringsdeskundige jongeren en onderzoekers hebben elkaar gevonden en zijn met een rijke variatie aan onderzoekthema’s aan de slag gegaan, voortkomend uit de ervaringskennis en leefwereld van de jongeren. Zowel voor jongeren als voor onderzoekers is het een rijke leerervaring geweest, die ze kunnen meenemen in hun toekomstige (werk)veld. Velen zijn geïnspireerd geraakt om vaker de samenwerking op te zoeken en hebben geleerd hoe ze dat succesvol samen vorm kunnen geven. Robert Chambers – een van de grondleggers van het participatieve gedachtegoed – pleit in Whose reality counts? Putting the first last voor het omkeren van machtsverhoudingen [26]: laat degenen die zelden worden gehoord juist als eerste spreken en stel hun perspectief centraal. Subsidieprogramma’s creëren steeds meer ingangen voor jongeren om een invloedrijke rol te spelen in onderzoek. De onderzoeker wordt uitgenodigd om dienstbaar te zijn aan de stem van de jongeren. Dat wil zeggen dat de onderzoekers en jongeren samen de tijd nemen om elkaar van mens tot mens te leren kennen, een vertrouwensband op te bouwen, te leren wat jongeren aan het hart gaat en samen verandering teweeg te brengen, opdat de stem van jongeren meer invloed heeft. Chambers’ oproep dat mensen met meer macht als laatste spreken, helpt jongeren hun stem als eerste te laten horen. Tegelijkertijd kan zijn uitspraak ‘putting the first last’ verkeerd uitpakken: als volwassenen daardoor het laatste woord nemen. Volwassenen luisteren, maar behouden beslismacht en miskennen hiermee de stem van de jongeren. Hier hebben wij geen signalen van opgevangen in de evaluatie. Dat zegt iets over het begrip en de zorgvuldigheid van de onderzoekers en hun bereidheid om jongeren te volgen in plaats van te leiden. Deze houding is van blijvende waarde voor de toekomstige projecten van de betrokken onderzoekers. Net als dat ze altijd de vragen zullen stellen: wie missen we nog, wie horen we niet? Hoe zorgen we dat ook zij gehoord en serieus genomen worden? Zo komt participatie daadwerkelijk ten goede aan de jongeren van wie de stem onvoldoende gehoord en serieus genomen is. De procesevaluatie laat ook zien dat jongeren bij een afwijzing van hun aanvraag extra steun nodig hebben, en dat flexibiliteit van onderzoekers essentieel is voor een gelijkwaardige samenwerking. Wanneer een fonds jongeren uitnodigt om een projectaanvraag in te dienen, zelfstandig of in nauwe samenwerking met een onderzoeker, zullen onvermijdelijk niet alle aanvragen gehonoreerd kunnen worden. Jongeren die slagen, zijn veelal degenen met een sterk sociaal netwerk en grote overtuigingskracht, soms omdat ze zich al vele jaren inzetten voor een thema op basis van hun levenservaring en (negatieve) ervaring met de zorg. Het is belangrijk dat deze jongeren hun kennis en ervaring kunnen inzetten om bij te dragen aan maatschappelijk relevant onderzoek. Toch blijft het belangrijk om te waarborgen dat andere jongeren, die minder verbaal vaardig zijn of niet het juiste netwerk hebben, ook kans maken om hun ideeën te agenderen en/of uit te werken. Bijvoorbeeld door bij de matching extra oog te hebben voor de stillere of introvertere jongeren. We adviseren om dit niet alleen te doen door jongeren op kantoor uit te nodigen, maar juist ook door actief naar jongeren toe te gaan die zichzelf niet snel zullen aanmelden. Jongeren van wie het voorstel wordt afgewezen, hebben een teleurstelling te verwerken. Dit is vooral moeilijk als ze niet vertrouwd zijn met de subsidiecultuur – waar afwijzing onherroepelijk onderdeel van is – en ze het als weer een afwijzing ervaren. Voor sommige jongeren is dit in lijn met de vele afwijzingen die ze al hebben meegemaakt in hun leven. Dit vraagt om extra zorg en aandacht, vanaf het moment dat jongeren overwegen mee te doen, tot aan de nazorg wanneer ze hebben bijgedragen aan een aanvraag, zodat ze leren omgaan met dit soort afwijzingen. Dit kan bijvoorbeeld door zorgvuldig uit te leggen waarom een project niet gehonoreerd is en te kijken waar er mogelijkheden zijn voor jongeren om hun kennis wel te kunnen delen. Jongeren die aan de slag gaan met goedgekeurde projecten, combineren hun inzet vaak met werk, studie en/of lopende behandelingen en therapieën. Terwijl jongeren op het ene moment volop beschikbaar en in the lead kunnen zijn, kunnen ze het andere moment weer uitvallen, tijdelijk afwezig zijn of extra hulp nodig hebben. Het vraagt flexibiliteit van onderzoekers en onderzoeksinstanties om jongeren ondanks deze onzekere, onregelmatige beschikbaarheid, een volwaardige rol te geven. We hebben bij het subsidieprogramma gebruikgemaakt van een responsieve procesevaluatie waarin dialoog en reflectie het gezamenlijk leren stimuleerden en verdiepten. De dialogische benadering hielp bij het bespreekbaar maken van uitdagingen zoals hierboven genoemd én het samen zoeken naar mogelijkheden om hier met alle partijen constructief mee om te gaan. Deze responsieve evaluatie vroeg om actieve betrokkenheid en beschikbaarheid van de participanten, wat niet altijd vanzelfsprekend of mogelijk was. Vanwege de volle agenda’s van de jongeren en onderzoekers kozen we, in overleg met de jongeren en onderzoekers, om enkele reflectiesessies online te laten plaatsvinden. Deze evaluatie was gericht op het participatieve proces, de uitkomsten van de verschillende projecten verdienen nog nadere analyse. Kortom, deze procesevaluatie laat zien dat het programma een sterke impuls heeft gegeven aan jongerenparticipatie in onderzoek. Participatie vraagt om flexibele kaders en flexibele onderzoekers, en oog voor diversiteit. Het is belangrijk dat we samen lerend blijven evalueren wat wel en niet werkt en voor wie – zowel in het onderzoek als in de zorg die jongeren in hun dagelijks leven nodig hebben. Alleen zo wordt participatief onderzoek een praktijk die daadwerkelijk leidt tot positieve verandering voor en met jongeren.